کرسی نقد و نظریه پردازی: نسبت «عقل و وحی» از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک
37 بازدید
نحوه تهیه : گروهی
محل انتشار : کتاب نقد ) زمستان 1385 - شماره 41 )(42 صفحه - از 309 تا 350)
تعداد شرکت کننده : 0

اشاره

آنچه تقدیم می‏شود، مشروح نشست نخست «نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک» است که نشست دوم آن در ادامه خواهد آمد.

میهمانان نشست عبارتند از: آیت ا.. سید جعفر سیّدان (نظریه‌پرداز)، حجج الاسلام غلامرضا فیاضی و حمید پارسانیا (هیات محترم نقد و بررسی) و حجت‌الاسلام و المسلمین محمد تقی سبحانی (دبیر کرسی).

مقدمه

سبحانی: پیش از شروع بحث، تذکر چندین نکته ضروری است. بحث و گفت‌وگوهای علمی و نیز نقد و برسی آرا و اندیشه­ها، مقوله تازه­ای در حوزه­های علمیه نیست. همه تحصیلکردگان حوزه دین و کسانی که در عرصه دانش مشغول فعالیتند، می­دانند که بدون

نظریه‌پردازی و بحث و گفت‌وگوی علمی، رشد و پیشرفت امکان‌پذیر نیست. دروس حوزوی از قدیم، مبتنی بر مباحث و نقد و گفت‌وگوی علمی بوده است و اگر پیشرفتی در این عرصه وجود داشته، مرهون این همدلی­ها، رایزنی­ها و بررسی­های عالمانه است.

اما کرسی نظریه‌پردازی شاید در شکل کنونی آن اندکی تازگی داشته باشد. طبعاً باید شرایط را به‌گونه‌ای فراهم کرد که این نوع نقد و بررسی نیز جایگاه خویش را در «حوزه و دانشگاه» پیدا کند. اندیشمندان و اهل نظر، گاه به ایده­ها و افکاری دست می‌یابند که ممکن است آن را در رساله یا مقاله­ای بنگارند و صرفاً در ذهن آنان خلجانی داشته باشد یا در محافلی تدریس شود؛ اما یکی از نقاط ضعف حوزه فرهنگ ما، عدم شناخت صحیح اندیشه­ها و تبیین درست چارچوب آن است. به همین دلیل این افکار، شناسنامه مشخصی پیدا نکرده است و نقد و بررسی­ها دارای امتداد و استمرار نیست. گاه نظریه­ای مطرح می‏شود و کتب و مقالاتی نیز ممکن است در نقد آن نگاشته شود؛ اما در جایی ثبت نمی­گردد تا بدانیم اندیشه­ها چگونه در یک نظریه متبلور شده و نقد­ها و پاسخ‌های داده شده تداوم می­یابد تا نهایتاً به نقطه تکاملی خویش برسد.

کرسی­های نظریه­پردازی که یکی از پیشنهادهای فضلای حوزه در نامه به مقام معظم رهبری (مدظله) بود، مورد تأیید ایشان قرار گرفت. نگاهی این چنین به حوزه اندیشه و نقد، امری صحیح و قابل قبول است؛ البته باید متذکر شد که فرصت زیادی تلف شده است. باید پیش از این بحث به بحث نظریه‌پردازی و نقد اندیشه، در شکل کنونی پرداخته می­شد؛ ولی امروز نیز که این حرکت آغاز شده است، امیدواریم استمرار یافته و از سرعت لازم برخوردار باشد تا بتوان پویاتر، بحث­های علمی را دنبال کرد.

اما شیوه کار در سلسله کرسی­های پیش‌بینی شده به‌گونه­ای است که در آغاز اندیشمندان، نظریه­پردازان و اساتید بزرگوار، دیدگاه‌های خویش را مطرح می­کنند. از اساتید دیگری هم که ممکن است درباره آن دیدگاه، نقدها، تحلیل­ها و حتی نظریه­های جدیدی داشته باشند، دعوت می­شود دیدگاه‌های خود را ارائه کنند تا بتوان در این گفت‌وگو به جمع‌بندی جدید دست یافت. شکل اجرایی این کرسی­ها بدین ترتیب است که در آغاز 30 دقیقه به طرح نظریه از سوی یکی از شخصیت‌های علمی اختصاص خواهد یافت که در این جلسه، این فرصت در اختیار آیت الله سیدان قرار می‏گیرد و ایشان دیدگاه خویش را درباره «نسبت عقل و وحی از

دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک» طرح خواهند کرد. در مقابل، از دو استاد بزرگوار، حجت‌الاسلام فیّاضی و پارسانیا - که از نظریه‌پردازان حوزه و صاحب آرا و اندیشه­های نو می­باشند و در کرسی­های آینده نیز از دیدگاه‌های ایشان بهره‌مند خواهیم شد - تقاضا شده است در این جلسه حضور یافته و دیدگاه‌ها و نقد خویش را در 30 دقیقه ارائه دهند. در ادامه از عزیزان فرهیخته حاضر در جلسه تقاضا می­شود در صورتی که در تأیید یا نقد نظریه ملاحظاتی دارند، دو یا سه نفر در اینجا حضور یافته و هر یک به مدت 5 دقیقه دیدگاه‌های خویش را مطرح کنند. طبعاً لابه‌لای طرح مباحث از سوی نظریه‌پرداز، هیات نقد و بررسی و اساتید حاضر در جلسه، مباحث دیگری نیز مطرح خواهد شد که بدین ترتیب با تقسیم­بندی زمانی امید است به نتیجه­گیری دست یابیم.

در آغاز از آقای سیدان دعوت می­شود دیدگاه خویش را مطرح کنند.

نظریه

تعریف «عقل و وحی» از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک

سیدان: موضوع مورد بحث در این جلسه «نسبت عقل و وحی از دیدگاه مکتب تفکیک و فلسفه اسلامی» است. در آغاز مناسب است به صورت کوتاه و گذرا ضمن بررسی «مفردات»، به بحث «چیستی عقل» پرداخته شود و سپس نسبت آن با «وحی» مورد بررسی قرار گیرد.

درباره چیستی و حقیقت عقل، مسائل و نظرات گوناگونی وجود دارد. گاه در مبحث الهیات به آن، «عقل» گفته می‏شود و در مسائل فلسفی، مقصود «جوهر بسیط مجردی است که به عنوان صادر اول» نیز مطرح می­شود. گاه در مباحث مربوط به نفس به عنوان مرتبه­ای از «مراتب نفس» یاد می­شود؛ چنانکه در مرحله­ای از آن، با عنوان عقل هیولانی، بالملکه، بالفعل و مستفاد یاد می­شود.

«مابه‌الادراک»، تعریف مختار از «عقل»

برخی از بزرگان مکتب تفکیک، آن را «حقیقت نوری خارج از نفس انسان که انسان با او در ارتباط است»، معنا کرده­اند. حقیقت عقل هر چه باشد، مقصود ما از آن، همان «مابه‌الادراک» یا آن چیزی است که ادراک به او است. خواه این، حقیقتی مجرد یا موجودی غیر از نفس یا مرتبه­ای از نفس باشد. البته برای عقل، معانی مختلفی ارائه شده است؛ ازجمله مرحوم ملاصدرا در «شرح اصول کافی» می­فرمایند: «برای عقل شش معنا است». همچنین مرحوم علامه مجلسی در «بحارالانوار» و برخی آثار دیگر خویش، همین شش معنا را برای عقل بیان کرده­اند که با بررسی تعبیرات برخی از شخصیت‌های مهم و ارزنده (که می­گویند آنچه علامه مجلسی در معانی عقل می­فرمایند، نه معانی عرفی و نه اصطلاحی آن است) مشخص می­شود معانی گفته شده توسط علامه، همان معانی مورد نظر در «شرح اصول کافی» است. هرچند در یکی دو مورد، عبارات مختلف است، ولی در سایر موارد، عبارات به کار رفته کاملاً مشابه است؛ به عنوان مثال «الاوّل» مرحوم مجلسی همان «الخامس» مرحوم ملاصدرا است یا «اما الثالث» در هر دو، مشابه یکدیگر است. بدین ترتیب و به تفصیل برای عقل، معانی مختلفی ارائه شده است؛ اما هر چه هست، مقصود از عقل، همان «مابه‌الادراک» است.

رابطه خاص پیامبر و خداوند، تعریف مختار از «وحی»

اما مقصود از «وحی»، رابطه خاص بین نبی (ع) بویژه پیامبر گرامی اسلام (ص) با پروردگار است که این نیز دارای مباحث تفصیلی مخصوص به خود است. اما آنچه مشخص است، منظور از وحی، گیرایی مستقیم یا غیرمستقیم مطالب توسط پیامبر از حضرت حق می‌باشد و حقایقی که به این صورت به ایشان رسیده، مورد نظر است. گاه صحبت از حالت وحی است؛ اما مقصود ما، بیشتر حقایقی است که به عنوان وحی به ما رسیده و بررسی نسبت عقل با این مطالب مدّ نظر است.

آدرس اینترنتی